Kurumsal yatırımcının bireysel yatırımcıdan farkı nedir?
Fon zararı yaşayan yatırımcıların büyük bölümü bireyseldir, ancak şirketler, dernekler, vakıflar ve site yönetimleri de fonlara yatırım yapmış olabilir. Tüzel kişi yatırımcıda en az üç şey ayrıca kontrol edilir: yatırım kararını kimin verdiği, başvuru ve dava açma yetkisinin kimde olduğu ve zararın mali kayıtlara nasıl yansıdığı. Bireysel yatırımcıda bu sorular genellikle "kendi parası, kendi kararı" şeklinde kısa cevaplanır, tüzel kişide ise organ kararları, yetki belgeleri ve iç denetim kuralları işin içine girer.
Bir diğer fark, tüketici sıfatıdır. Ticari ya da mesleki amaçla yatırım yapan tüzel kişiler tüketici sayılmayabilir; bu durum tüketici hakem heyeti gibi yollardan yararlanmayı etkiler. Bu yazı genel bilgilendirme içerir; her kurumun kuruluş belgeleri farklıdır ve somut durum esas alınmalıdır.
Hangi organın kararı gerekir? Yönetim kurulu, genel kurul, denetim organı
Dava açma, başvuru yapma veya avukat tutma kararını hangi organın vereceği tüzel kişinin türüne ve kurucu belgelerine bağlıdır. Anonim ve limited şirketlerde bu genellikle yönetim kurulu ya da müdürler kuruludur, bazı durumlarda genel kurul kararı gerekebilir; esas sözleşme ve iç yönerge bu konuda belirleyicidir. Yönetim kurulu kararları, yönetim kurulu karar defterine yazılır ve ticari defter sayılır (TTK m.64/4). Dernek ve vakıflarda yetki kuruluş belgelerinde (tüzük, vakıf senedi) düzenlenir.
Karar toplantı nisabına ve karar yeter sayısına uygun alınmalıdır; aksi halde dava veya başvuru usulden sorun çıkarabilir. Kararda zararın kaynağı, hangi yolların kullanılacağı, kimin yetkili kılındığı ve avukatlık ücreti çerçevesi açıkça yazılmalıdır. Ücret sözleşmesinin kapsamı için sitedeki avukatlık ücreti makalesine bakın.
Avukata ve başvurulara yetki: vekâlet ve temsil
Tüzel kişi adına başvuru yapılacaksa, imza yetkisi olan kişinin yetki belgesi (imza sirküleri, yönetim kurulu kararı, yetki belgesi) başvuruya eklenir. Avukata verilen vekâletname, tüzel kişiyi temsile yetkili kişi tarafından imzalanmalıdır. Vekâlet ilişkisi TBK m.502 ve devamındaki hükümlere tabidir; vekil işi sadakat ve özenle yürütmekle yükümlüdür (TBK m.506). Taraflar sözleşmeyi her zaman tek taraflı sona erdirebilir, ancak uygun olmayan zamanda sona erdiren zararı gidermekle yükümlüdür (TBK m.512).
Yurt dışında bulunan kurumsal yöneticiler için ayrıca apostil ve tebligat kuralları gündeme gelir; bunun için sitedeki yurt dışında yaşayan fon yatırımcısı makalesine bakılabilir. Başvuru sırasında hem kurumun hem de yetkilinin kimlik ve imza belgeleri güncel olmalıdır.
Yönetici sorumluluğu: yatırım kararı nasıl alınmıştı?
Kurumsal yatırım kararı bazı hallerde yönetici sorumluluğunu doğurabilir. Anonim şirketlerde yönetim kurulu üyeleri görevlerini tedbirli bir yöneticinin özeniyle yerine getirmek ve şirketin menfaatlerini dürüstlük kurallarına uyarak gözetmekle yükümlüdür (TTK m.369). Kurucular, yönetim kurulu üyeleri ve yöneticiler, kanundan ve esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ettikleri takdirde hem şirkete hem pay sahiplerine hem de şirket alacaklılarına karşı verdikleri zarardan sorumludur (TTK m.553). Hiç kimse kontrolü dışında kalan aykırılıklar sebebiyle sorumlu tutulamaz.
Bu hükümler, her fon zararında yöneticinin sorumlu olduğu anlamına gelmez; sorumluluk kusur, zarar ve nedensellik ister. Yatırım kararının nasıl alındığı (risk değerlendirmesi, danışmanlık, yazılı yönerge, bilgilendirme belgeleri) ispat açısından önem taşır. Karar sürecine ait belgelerin saklanması gerekir. Yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğu iddiası, iç ilişkilerde ayrıca değerlendirilir.
Muhasebe kaydı ve belgeler: genel çerçeve
Tacirler ticari defterlerinde işlemlerini ve iktisadi durumlarını açıkça görülebilir şekilde ortaya koymak zorundadır (TTK m.64/1). Fon alımı, değer düşüşü, tasfiye ödemesi ve olası tazminat alacağı muhasebe ve vergi mevzuatına göre kayda alınır; tazminat talebinin hangi aşamada, hangi hesapta gösterileceği ve ne zaman gelir ya da gider yazılacağı, muhasebe standartları ve Vergi Usul Kanunu'na göre belirlenir. Bu yazı kayıt veya vergi hesabı yapmaz; somut kayıt için mali müşavir veya bağımsız denetçi görüşü alınmalıdır.
Belgelerin saklanması önemlidir: fon alım-satım bildirimleri, banka ekstreleri, yönetim kurulu kararları, yatırım politikası belgeleri, bilgilendirme yazışmaları ve fon tasfiyesine ilişkin duyurular. Tasfiye ödemesi alındığında bu belge ödemenin niteliğini gösterir. Vergilendirme konusunda sitedeki tasfiye ödemesinin vergilendirilmesi makalesine de bakılabilir.
Site yönetimi, dernek ve vakıflarda özel noktalar
Site yönetimi, kat maliklerini temsilen yönetici eliyle hareket eder. Kat Mülkiyeti Kanunu'na göre yönetici, topladığı parayı ve avansı yatırmak ve gerektiğinde almak üzere muteber bir bankada kendi adına ancak anagayrimenkulün yönetici sıfatı belirtilerek hesap açtırır (KMK m.35/j) ve kat maliklerine karşı aynen bir vekil gibi sorumludur (KMK m.38). Sitenin ortak giderler için biriken parasını fona yatırma kararı, yönetim planı ve kat malikleri kurulu kararlarına uygun olmalıdır; yönetim planında yatırım yetkisi yoksa ya da karar alınmamışsa yönetici sorumluluğu gündeme gelebilir.
Dernek ve vakıflarda da yatırım yetkisi tüzük ve vakıf senedine bağlıdır; bağış ve aidat gelirlerinin yatırıma yönlendirilmesi için iç denetim ve yönetim kurulu kararı gerekir. Bu kuruluşlarda yatırım kararının yetki sınırları içinde alınıp alınmadığı, hem zarar talebinin muhatabını hem de iç sorumluluk iddialarını etkiler. Her yapının kuruluş belgeleri farklı olduğundan, incelemenin belgeler üzerinden yapılması gerekir.
Sık sorulan sorular
Şirket adına fon zararı için kim başvuru yapabilir?
Başvuru yetkisi esas sözleşme, tüzük ya da vakıf senedi ve yönetim organı kararına göre belirlenir. Yetkili kişinin imza yetkisini gösteren belgeler başvuruya eklenir.
Yönetim kurulu üyeleri kişisel olarak sorumlu tutulabilir mi?
Anonim şirkette yönetim kurulu üyeleri kanundan ve esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ederlerse verdikleri zarardan sorumlu olabilir (TTK m.553). Sorumluluk kusur, zarar ve nedensellik gerektirir; sonuç dosyaya göre değişir.
Tüzel kişi tüketici hakem heyetine başvurabilir mi?
Tüketici kavramı kural olarak ticari veya mesleki olmayan amaçla hareket eden kişileri kapsar. Tüzel kişi yatırımcının bu sıfatla hareket edip etmediği olaya göre değerlendirilir.
Tasfiye ödemesi muhasebede nasıl gösterilir?
Bu makalede kayıt veya vergi hesabı yapılmamıştır. Kayıt için muhasebe standartları ve vergi mevzuatı çerçevesinde mali müşavir görüşü alınmalıdır.
Site yönetimi site parasını fona yatırdıysa ne olur?
Yatırım yetkisinin yönetim planı ve kat malikleri kurulu kararına dayanıp dayanmadığı önemlidir. Yönetici kat maliklerine karşı vekil gibi sorumludur (KMK m.38); sorumluluk ayrıca kusur ve zarar şartlarına bağlıdır.
Kaynaklar
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki mütalaa niteliği taşımaz.