Fiilî El Atmanın Dayanağı ve 1956 Tarihli İçtihadı Birleştirme Kararları

Kamulaştırmasız fiilî el atma, idarenin usulüne uygun bir kamulaştırma işlemi yapmadan taşınmaza fiilen el koyması ve onu kamu hizmetine özgülemesidir. Yol açılması, baraj bağlantı yolu veya sulama kanalı geçirilmesi, park, okul ya da altyapı hattı yapılması tipik örneklerdir. Anayasa'nın 46. maddesi kamulaştırmayı bedelin peşin ödenmesi koşuluna bağladığından, bedel ödenmeden gerçekleşen el koyma mülkiyet hakkının ihlalini oluşturur. Bu davanın çerçevesini iki içtihadı birleştirme kararı çizer. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu'nun 16.05.1956 tarihli, 1956/1 E., 1956/6 K. sayılı kararına göre, taşınmazı usulünce kamulaştırılmaksızın yola çevrilen kişi kural olarak el atan kamu tüzel kişisi aleyhine meni müdahale davası açabilir; dilerse bu fiilî duruma razı olarak mülkiyetin devri karşılığında taşınmazın bedelinin tahsilini isteyebilir. İstenebilecek bedel, mülkiyetin devrine razı olduğu tarih olan dava tarihindeki bedeldir. Aynı Kurul'un 16.05.1956 tarihli, 1954/1 E., 1956/7 K. sayılı kararı ise bu bedel davasında zamanaşımının söz konusu olamayacağını belirlemiştir.

Seçimlik Hak: El Atmanın Önlenmesi mi, Taşınmaz Bedeli mi?

Malik iki talep arasında seçim yapar ve uygulamada bu talepler terditli olarak birlikte ileri sürülür: öncelikle el atmanın önlenmesi ve eski hâle getirme, kabul edilmezse el atılan bölümün bedelinin tahsili. Seçimi belirleyen ölçüt ekonomiktir. El atılan bölümün zemin bedeli ile taşınmazın eski hâle getirilmesi masrafı ayrı ayrı hesaplanır ve karşılaştırılır. Eski hâle getirme masrafı yer bedelinden fazlaysa zemin bedeline hükmedilir; bu durumda el konulan bölümün malik üzerindeki tapusu iptal edilerek terkin veya idare adına tescil edilir. Yer bedeli daha fazlaysa el atmanın önlenmesine karar verilir; ayrıca eski hâle getirmeye ve el atma sırasında taşınmaz üzerinde ürün varsa ürün bedeline hükmedilir. Değer, 2942 sayılı Kanun'un 11. maddesine göre biçilir. Arazi niteliğindeki taşınmazlarda birinci fıkranın (f) bendi uyarınca olduğu gibi kullanılması hâlinde getireceği net gelir üzerinden gelir metodu, arsa niteliğindekilerde (g) bendi uyarınca emsal karşılaştırması esas alınır.

Yargıtay 5. Hukuk Dairesi'nin Karşılaştırma Ölçütü

Yargıtay 5. Hukuk Dairesi'nin 22.03.2023 tarihli, 2022/12979 E., 2023/2887 K. sayılı kararı bu karşılaştırmanın nasıl işletildiğini göstermektedir. Dosyada bir köprü barajı bağlantı yolu kapsamında taşınmazın bir bölümüne el atılmış; malik önce el atmanın önlenmesi ve eski hâle iade, olmazsa bedel talep etmiştir. Daire iki ayrı bozma kararıyla, önce zemin bedelinin ve eski hâle getirme bedelinin ayrı ayrı hesaplanmasını, sonra hangisinin düşük kaldığına göre hüküm kurulmasını istemiştir. Bilirkişi incelemesinde zemin bedeli eski hâle getirme bedelinden yüksek çıktığından, taşınmazın eski hâle getirilmesine ve zarar gören ağaç bedeline hükmedilmesi gerektiği belirlenmiştir. Son aşamada Daire, yalnızca eski hâle getirmeye karar verilmesi gerekirken infazda dikkate alınacak masrafa da hükmedilmesini hatalı bulmuş ve kararı düzelterek onamıştır. Değerlendirme tarihi bakımından aynı Dairenin 12.11.2019 tarihli, 2019/6420 E., 2019/18010 K. sayılı kararı yol göstericidir: kamulaştırmasız el atma davasında taşınmaza dava tarihi itibarıyla değer biçilmelidir; başka bir dosyada belirlenmiş metrekare birim fiyatının aktarılması bozma sebebi sayılmıştır.

Fiilî El Atmada Adli Yargı, İptal İsteminde İdare Mahkemesi

Kamulaştırmasız fiilî el atma nedeniyle açılan el atmanın önlenmesi ve bedel davaları adli yargıda, taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesinde görülür. El atma bir idari faaliyetin sonucu olsa da 1956 tarihli içtihadı birleştirme kararlarından bu yana yerleşik uygulama bu davaları adli yargının görev alanında saymaktadır; kanun yolu incelemesini Yargıtay 5. Hukuk Dairesi yapar. Buna karşılık taşınmaza fiilen el atılmaksızın yalnızca imar planında umumi hizmet alanına ayrılması hâlinde ortaya çıkan hukuki el atma, 2942 sayılı Kanun'a 6745 sayılı Kanun'la eklenen Ek 1. madde rejimine tabidir ve ayrı kurallarla değerlendirilir. Kamulaştırma işleminin iptali istemi ise her hâlde idare mahkemesine aittir; bedel talebiyle iptal talebi aynı dilekçede birleştirilemez. Antalya'da sahil bandındaki yol genişletme çalışmaları, turizm alanlarındaki altyapı hatları ve dere ıslah projeleri fiilî el atma dosyalarının yoğunlaştığı başlıklardır. Taşınmazın bulunduğu ilçeye göre Antalya, Alanya, Manavgat, Serik, Kemer veya Kaş asliye hukuk mahkemeleri görevlidir.

Zamanaşımı İşlemez, Ancak Dava Tarihi Bedeli Belirler

Bedel talebi bakımından zamanaşımı işlemez; İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu'nun 1954/1 E., 1956/7 K. sayılı kararı bu talebi zamanaşımının dışında bırakmış ve olayda Borçlar Kanunu'nun haksız fiil zamanaşımına ilişkin hükmünün uygulanamayacağını belirtmiştir. Ancak sürenin işlememesi beklemenin sonuçsuz olduğu anlamına gelmez. Bedel dava tarihindeki değere göre belirlendiğinden ve taşınmazın imar durumu ile niteliği zaman içinde değişebildiğinden, dava tarihinin seçimi hesabı doğrudan etkiler. El atmanın önlenmesi talebi bakımından da hak düşürücü süre öngörülmemiştir; fakat fiilî durum yerleştikçe eski hâle getirme masrafı yükselir ve karşılaştırma ölçütü bedel talebi lehine sonuçlanmaya başlar.

Antalya'da Fiilî El Atma Dosyalarında Hukuki Destek

Fiilî el atma dosyalarında sonucu belirleyen şey çoğu zaman talebin nasıl kurulduğudur: eski hâle getirme mi yoksa bedel mi isteneceği, keşiften önce yapılmış bir hesap tercihine dayanmalıdır. Emsallerin dosyaya girmesi ve bilirkişi raporunun denetlenebilir biçimde tartışılması sonucu doğrudan etkiler. MOD HUKUK, Antalya'da kamulaştırma ve gayrimenkul hukuku alanında hukuki danışmanlık vermektedir.

Sık sorulan sorular

Kamulaştırmasız fiilî el atma davasında zamanaşımı süresi var mıdır?

Taşınmaz bedelinin tahsili talebinde zamanaşımı süresi işlemez. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 1956 tarihli kararı uyarınca mülkiyet hakkına dayanan bu davada haksız fiil zamanaşımı uygulanmaz. Malik aradan uzun yıllar geçmiş olsa dahi dava açarak taşınmazın dava tarihindeki bedelini talep edebilir.

Fiilî el atma davasında taşınmazın bedeli hangi tarihe göre hesaplanır?

Taşınmazın bedeli davanın açıldığı tarihteki rayiç değerine göre belirlenir. Yargıtay 5. Hukuk Dairesi içtihatlarına göre geçmiş bir tarihteki değer veya başka dosyalardaki birim fiyatlar aktarılamaz. Bilirkişi incelemesinde arsalarda emsal satışlar, arazilerde ise net gelir yöntemi uygulanır.

El atmanın önlenmesi mi yoksa bedel davası mı açılmalıdır?

Uygulamada her iki talep terditli olarak birlikte açılır; öncelikle el atmanın önlenmesi, mümkün değilse bedel istenir. Mahkemece eski hâle getirme masrafı ile zemin bedeli karşılaştırılır. Eski hâle getirme masrafı taşınmazın bedelini aşıyorsa mahkeme el atmanın önlenmesi yerine doğrudan taşınmaz bedelinin tahsiline karar verir.

Fiilî el atma nedeniyle açılacak dava hangi mahkemede görülür?

Kamulaştırmasız fiilî el atma davaları adli yargıda görülür ve görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. Yetkili mahkeme ise taşınmazın bulunduğu yer mahkemesidir. İdare mahkemesi fiilî el atmadan kaynaklanan bedel ve müdahalenin men'i davalarında görevli değildir.

Kamulaştırmasız el atma davalarında arsa ve araziler nasıl değerlenir?

Değerleme ölçütleri 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 11. maddesinde düzenlenmiştir. Arazi niteliğindeki taşınmazlarda mevki şartlarına ve net gelir metoduna göre hesaplama yapılır. Arsa niteliğindeki taşınmazlarda ise kamulaştırma gününden önceki özel amacı olmayan emsal satış değerleri esas alınır.

İdarenin kamulaştırma kararına karşı iptal davası aynı mahkemede açılabilir mi?

Hayır, idarenin tesis ettiği kamulaştırma işleminin iptali idari yargının görevindedir ve idare mahkemesinde açılmalıdır. Asliye hukuk mahkemesinde görülen fiilî el atma bedel davası ile idari işlemin iptali talebi aynı dilekçede birleştirilemez. İki talep için ayrı yargı kollarında dava açılması gerekir.

Kaynaklar

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki mütalaa niteliği taşımaz.