Vasiyetnamenin Şekilleri ve Sınırlı Sayıdaki İptal Sebepleri
Vasiyetname, mirasbırakanın tek taraflı ölüme bağlı tasarrufudur. TMK m. 531 vd. hükümlerinde vasiyetnamenin resmî şekilde, mirasbırakanın el yazısıyla ya da olağanüstü durumlarda sözlü olarak yapılabileceği düzenlenmiştir. Resmî vasiyetname, iki tanığın katılmasıyla resmî memur önünde yapılır; TMK m. 536'da ise mirasbırakanın altsoy kan hısımları ile bazı yakınlarının resmî vasiyetnamenin düzenlenmesine memur veya tanık olarak katılamayacağı hükme bağlanmıştır. TMK m. 557'de vasiyetnamenin iptali sebepleri sınırlı olarak sayılmıştır. Bunlar ehliyetsizlik; vasiyetnamenin yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama sonucunda yapılmış olması; tasarrufun içeriğinin, bağlandığı koşulların veya yüklemelerin hukuka ya da ahlaka aykırı olması; ve tasarrufun kanunda öngörülen şekillere uyulmadan yapılmış olmasıdır. Bu sebepler dışında kalan durumlara dayanılarak ölüme bağlı tasarrufun iptali istenemez.
Vasiyetnamenin Açılması ve İptal Davasının İşleyişi
Mirasbırakanın ölümünden sonra ele geçen vasiyetname, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın hemen sulh hâkimine teslim edilmek zorundadır. TMK m. 596 uyarınca vasiyetname, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın tesliminden başlayarak bir ay içinde mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkimi tarafından açılır ve ilgililere okunur. Bu aşama çekişmesiz yargı işidir; hâkim burada vasiyetnamenin geçerliliğini denetlemez, yalnızca açılıp okunmasını sağlar. Geçerlilik denetimi, ayrıca açılacak iptal davasında yapılır. Davayı, iptalde menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısı açabilir. Ehliyetsizlik iddiasında mirasbırakanın vasiyetname tarihindeki ayırt etme gücü tartışılır; uygulamada bu konuda sağlık kayıtları getirtilir ve Adli Tıp Kurumu'ndan rapor alınır. İptal talebi çoğu zaman terditli olarak tenkis talebiyle birlikte ileri sürülür. Bunun nedeni açıktır: iptal sebebi ispatlanamazsa dava tümden reddedilir, oysa terditli tenkis talebi varsa saklı payın korunması yolu açık kalır. HMK m. 26'daki taleple bağlılık ilkesi gereği hâkim, talepten başka bir şeye karar veremez; bu nedenle dilekçedeki talep sıralaması sonucu doğrudan etkiler.
Yargıtay Uygulaması: Nitelendirme Hatası ve Öğrenme Tarihi
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin 01.03.2021 tarihli, 2021/464 E., 2021/1988 K. sayılı kararında, davacıların şekle aykırılık ve ehliyetsizlik nedenlerine dayalı olarak vasiyetnamenin iptalini istedikleri dosyada, mahkemenin ileri sürülen iptal sebeplerini hiç incelemeden davayı "muris muvazaası" davası olarak nitelendirmesi hatalı bulunmuş ve karar bozulmuştur. Kararda TMK m. 557'deki sebeplerin sınırlı sayıda olduğu ve bunlar dışındaki durumlara dayanılarak iptal istenemeyeceği vurgulanmıştır. Aynı dairenin 16.05.2019 tarihli, 2017/17090 E., 2019/4628 K. sayılı kararında ise davacının, vasiyetnamenin açılmasına ilişkin duruşmada vasiyetnameyi öğrendiğini beyan ettiği, buna rağmen davanın bir yıldan sonra açıldığı dosyada, TMK m. 559'daki bir yıllık sürenin öğrenme tarihinden işlemeye başladığı kabul edilerek, sürenin açılma kararının kesinleşmesiyle başlayacağını benimseyen bölge adliye mahkemesi kararı bozulmuştur. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi 09.05.2016 tarihli, 2015/11523 E., 2016/7269 K. sayılı kararında da, el yazılı vasiyetnamenin açılması talebini tanıma ve tenfiz isteği sayarak görevsizlik kararı veren sulh hukuk mahkemesinin kararını, TMK m. 595 uyarınca işlem yapılması gerektiği gerekçesiyle bozmuştur.
Görevli Mahkeme: Açılma Sulh Hukukta, İptal Asliye Hukukta
Vasiyetnamenin sulh hâkimine teslimi (TMK m. 595), açılması ve ilgililere okunması (TMK m. 596) sulh hukuk mahkemesinin görevindedir. Bu bir çekişmesiz yargı işi olup, HMK m. 383/1 uyarınca da sulh hukuk mahkemesi görevlidir. Vasiyetnamenin açılmasına ilişkin karar, vasiyetnamenin geçerli olduğu anlamına gelmez. Vasiyetnamenin iptali davası ile terditli tenkis talebi ise malvarlığına ilişkin çekişmeli davalardır ve dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın HMK m. 2 uyarınca asliye hukuk mahkemesinde görülür. Vasiyetnameye dayanılarak yapılmış tapu devirlerinin iptali istemi de aynı mahkemede incelenir. Antalya'da bu iki aşamanın farklı mahkemelerde yürümesi, sürelerin takibi bakımından önem taşır: sulh hukuktaki açılma dosyasının duruşma tarihi, çoğu zaman asliye hukukta açılacak iptal davasındaki bir yıllık sürenin başlangıcı olarak esas alınmaktadır. Görev kuralları kamu düzenindendir ve yargılamanın her aşamasında re'sen gözetilir.
Süreler: TMK m. 559'daki Bir Yıl, On Yıl ve Yirmi Yıl
TMK m. 559 uyarınca iptal davası açma hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın geçmesi tarihinin üzerinden, iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl geçmekle düşer. Hükümsüzlük, def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir. Bir yıllık sürenin başlangıcı olan öğrenme anı, uygulamada çoğunlukla vasiyetnamenin sulh hukuk mahkemesinde okunduğu duruşma tarihine bağlanmaktadır. Bu nedenle açılma duruşmasına katılan mirasçı için süre fiilen o gün başlamaktadır. Terditli olarak ileri sürülen tenkis talebi ise ayrıca TMK m. 571'deki sürelere tabidir: saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl, her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden itibaren on yıl. İki süre ayrı ayrı işlediğinden, iptal davası süresinde açılmış olsa dahi tenkis talebinin süresi bakımından ayrı bir değerlendirme yapılması gerekir.
Değerlendirme
Vasiyetname uyuşmazlıklarında sonucu iki unsur belirler: iptal sebebinin TMK m. 557'deki sınırlı listeye oturup oturmadığı ve bir yıllık sürenin kaçırılıp kaçırılmadığı. Vasiyetnamenin açılma duruşmasına katılan mirasçı için sürenin fiilen o gün başladığı gözetildiğinde, ehliyet ve şekil incelemesinin duruşma sonrasında ivedilikle yapılması gerekir. Terditli tenkis talebinin baştan dilekçeye yazılması ise iptal sebebinin ispatlanamadığı hâllerde saklı payın korunmasını sağlar. MOD HUKUK, Antalya'da miras hukuku alanında hukuki danışmanlık vermektedir.
Sık sorulan sorular
Vasiyetname hangi nedenlerle iptal edilebilir?
TMK m. 557 uyarınca vasiyetname yalnızca dört sebeple iptal edilebilir. Bu sebepler mirasbırakanın tasarruf ehliyetinin bulunmaması; yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama altında yapılmış olması; içeriğinin veya bağlandığı koşulların hukuka veya ahlaka aykırı bulunması ve kanunun aradığı şekil şartlarına uyulmamasıdır. Bu sebepler dışındaki gerekçelerle iptal talep edilemez.
Vasiyetnamenin iptali davası açma süresi ne kadardır?
TMK m. 559 uyarınca iptal davası, davacının vasiyetnameyi, iptal sebebini ve hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten itibaren bir yıl içinde açılmalıdır. Her hâlde vasiyetnamenin açılma tarihinden itibaren iyiniyetli ilgililere karşı on yıl, kötüniyetlilere karşı yirmi yıl geçmekle dava hakkı düşer. Ancak hükümsüzlük defi yoluyla her zaman ileri sürülebilir.
Vasiyetname açılması işlemi ile iptal davası arasındaki fark nedir?
Vasiyetnamenin açılması işlemi sulh hukuk mahkemesinde yapılan çekişmesiz bir tespittir ve hâkim belgenin geçerliliğini denetlemez. Vasiyetnamenin hukuka aykırı olduğu veya mirasbırakanın ehliyetsiz bulunduğu iddiaları ise ayrıca asliye hukuk mahkemesinde açılacak iptal davasında incelenir. Açılma kararının verilmesi vasiyetnamenin geçerli olduğu anlamına gelmez.
Vasiyetnamenin iptali davası hangi mahkemede açılır?
Vasiyetnamenin iptali davası ve terditli tenkis talebi malvarlığına ilişkin çekişmeli davalar olduğundan HMK m. 2 gereğince asliye hukuk mahkemesinde açılır. Vasiyetnamenin açılıp okunması işlemleri ise TMK m. 596 uyarınca sulh hukuk mahkemesinin görev alanındadır. İki mahkemenin görev alanı kamu düzenine ilişkindir.
Vasiyetnamenin açıldığı duruşmaya katılmak süreyi başlatır mı?
Evet, Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin yerleşik kararlarına göre vasiyetnamenin açılmasına ilişkin duruşmaya katılan mirasçı vasiyetnameyi o tarihte öğrenmiş sayılır. Dolayısıyla TMK 559. maddesindeki bir yıllık hak düşürücü dava açma süresi açılma duruşmasına katılanlar için doğrudan o tarihten itibaren işlemeye başlar.
Vasiyetname iptal edilmezse saklı pay nasıl korunur?
Vasiyetnamenin iptali talebi ispatlanamazsa davanın tümden reddedilmesini önlemek için dilekçede terditli olarak tenkis talebinde bulunulmalıdır. Hâkim iptal talebini yerinde görmezse ikinci kademedeki tenkis talebini inceleyerek saklı payı ihlal edilen mirasçıya bedel ödenmesine karar verebilir. Tenkis talebi de saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıllık süreye tabidir.
Kaynaklar
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki mütalaa niteliği taşımaz.